Gdy na archiwalnym zdjęciu pojawia się niemiecki motocykl z bocznym wózkiem, najczęściej widzimy BMW R 75 albo Zündappa KS 750. To jednak tylko najbardziej znany fragment większej historii, bo armia niemiecka używała również lżejszych maszyn BMW, DKW i NSU do łączności, rozpoznania oraz transportu. Wśród modeli, które najlepiej pokazują, czym były niemieckie motocykle z 2 wojny światowej, znajdziemy zarówno skomplikowane zestawy terenowe, jak i proste motocykle dla kurierów.
Najważniejsze modele różniły się przede wszystkim rolą na froncie
- BMW R 75 i Zündapp KS 750 były ciężkimi zestawami z napędzanym kołem wózka.
- BMW R 12 pełniło funkcję uniwersalnego motocykla ciężkiego, często z bocznym wózkiem.
- DKW NZ 350 należał do najważniejszych motocykli dla kurierów i motocyklistów łącznikowych.
- NSU 601 OSL reprezentował klasę dużych motocykli jednośladowych i zestawów wojskowych.
- Napęd koła wózka odróżniał prawdziwie terenowe konstrukcje od zwykłych motocykli z doczepionym koszem.
- Oryginalność egzemplarza zawsze trzeba oceniać po numerach, detalach technicznych i historii pojazdu, a nie tylko po kolorze.
Dwa ciężkie zestawy, które zdefiniowały wojskowy motocykl
Największe wrażenie robiły motocykle z bocznym wózkiem, ale ich znaczenie nie wynikało wyłącznie z wyglądu. Były projektowane jako pojazdy transportowe i terenowe, zdolne przewozić żołnierzy, broń, amunicję, radiostacje lub lekkie wyposażenie. W praktyce wykorzystywano je także do rozpoznania, łączności i holowania lekkich przyczep.
BMW R 75
BMW R 75 produkowano w latach 1941-1944. Motocykl miał dwucylindrowy silnik typu bokser o pojemności 745 cm³ i mocy 26 KM. Z bocznym wózkiem osiągał około 95 km/h, co jak na ważący kilkaset kilogramów zestaw było wynikiem bardzo dobrym.
Najważniejszym rozwiązaniem był napęd przekazywany nie tylko na tylne koło motocykla, lecz także na koło wózka. Kierowca miał do dyspozycji przełożenia drogowe i terenowe, bieg wsteczny oraz konstrukcję przystosowaną do pracy na błocie, piasku i śniegu. BMW Group Classic podaje, że do 1944 roku powstało około 16 510 egzemplarzy.
Popularna nazwa „Sahara” dobrze oddaje skojarzenia z tym modelem, ale nie była jego oficjalnym oznaczeniem fabrycznym. Dla mnie R 75 jest przede wszystkim przykładem maszyny bardzo zaawansowanej jak na swoje czasy, ale też drogiej i wymagającej w produkcji oraz naprawach.
Zündapp KS 750
Zündapp KS 750 powstał na to samo wojskowe zamówienie co BMW R 75. Miał silnik o pojemności 751 cm³ i mocy 26 KM, skrzynię z biegiem wstecznym oraz dodatkowym przełożeniem terenowym. Napęd koła wózka można było dołączać, a mechanizm różnicowy wyposażono w możliwość blokady.
Wymagania armii były bardzo konkretne. Motocykl miał przewozić do 500 kg ładunku, osiągać 95 km/h i pokonywać długie odcinki bez tankowania. W terenie zużywał około 8,5 l paliwa na 100 km, a zbiornik mieścił 23 litry. W badaniach porównawczych KS 750 zwykle oceniano jako nieco lepszy terenowo, choć oba modele trafiły do seryjnej produkcji.
Do 1948 roku zbudowano łącznie około 18 635 zestawów, z czego 349 powstało już po wojnie z dostępnych części. Ciekawostką jest duży zakres unifikacji. BMW R 75 i KS 750 miały około 70 procent wspólnych elementów, co upraszczało zaopatrzenie w części.
| Model | Produkcja | Silnik | Moc | Najważniejsza cecha |
|---|---|---|---|---|
| BMW R 75 | 1941-1944 | 745 cm³, bokser | 26 KM | Napęd tylnego koła i koła wózka, przełożenia drogowe i terenowe |
| Zündapp KS 750 | 1941-1945 oraz krótko po wojnie | 751 cm³, bokser | 26 KM | Napęd dołączanego koła wózka i blokada mechanizmu różnicowego |
Na co dzień służyły lżejsze motocykle solo
Ciężkie zestawy były efektowne, lecz armia potrzebowała także maszyn łatwiejszych do prowadzenia i tańszych w utrzymaniu. Motocykle bez napędzanego wózka wykorzystywano głównie do przewożenia meldunków, patrolowania dróg, eskortowania kolumn i szybkiego przemieszczania pojedynczych żołnierzy.
BMW R 12
BMW R 12 produkowano w latach 1935-1942, a łączna liczba egzemplarzy sięgnęła około 36 tysięcy. Wojskowa odmiana z jednym gaźnikiem rozwijała 18 KM i była prostsza w obsłudze niż mocniejsza wersja cywilna z dwoma gaźnikami.
R 12 często pracowało z bocznym wózkiem, ale nie należy mylić go z R 75. Nie miało napędzanego koła kosza ani tak rozbudowanej skrzyni terenowej. Jego siłą była uniwersalność i dojrzała konstrukcja, dlatego pozostawało ważnym motocyklem wojskowym jeszcze przed wprowadzeniem specjalistycznych zestawów terenowych.
DKW NZ 350
DKW NZ 350 pełniło rolę średniego motocykla dla motocyklistów łącznikowych. Dwusuwowy silnik o pojemności około 350 cm³ był prostszy od dużych bokserów, a sam motocykl łatwiej było prowadzić i naprawiać w warunkach polowych.
Model szybko zyskał opinię typowego motocykla kuriera. W czasie wojny produkcję coraz mocniej podporządkowano potrzebom Wehrmachtu, wzmacniając między innymi skrzynię biegów i dobierając przełożenia do jazdy w kolumnie. Właśnie dlatego DKW NZ 350 jest jednym z najlepszych przykładów maszyny, która nie wygląda tak spektakularnie jak R 75, ale była dla armii bardzo praktyczna.
NSU 601 OSL i BMW R 35
NSU 601 OSL był dużym motocyklem jednośladowym z silnikiem o pojemności około 600 cm³. Wersja wojskowa, oznaczana między innymi jako 601 OSL Wh, trafiała do służby w większych liczbach niż wiele innych modeli NSU. Stosowano ją jako motocykl solo, a także w zestawach z wózkiem.
BMW R 35 reprezentowało lżejszą klasę motocykli z jednocylindrowym silnikiem o pojemności około 350 cm³. Nie było tak szybkie ani tak zdolne terenowo jak ciężkie boksery, ale dobrze pasowało do zadań łącznikowych i patrolowych. Podobną rolę pełniły również DKW RT 125 oraz inne motocykle wcielane do armii z rynku cywilnego.
| Model | Typ | Typowe zastosowanie | Co go wyróżniało |
|---|---|---|---|
| BMW R 12 | Ciężki motocykl solo lub z wózkiem | Transport, patrol, łączność | Duża trwałość i popularność przed wojną |
| DKW NZ 350 | Średni motocykl solo | Kurierzy i łącznicy | Prosty silnik dwusuwowy oraz łatwa obsługa |
| NSU 601 OSL | Duży motocykl solo lub z wózkiem | Transport i zadania ogólne | Jednocylindrowy silnik o dużej pojemności |
| BMW R 35 | Lżejszy motocykl solo | Patrole i łączność | Kompaktowa konstrukcja i prostota |
Typ motocykla wynikał z zadania, nie z samej pojemności
Najłatwiej zapamiętać ten podział, patrząc na zadanie wykonywane przez żołnierza. Motocykl solo był szybszy w manewrowaniu i zużywał mniej paliwa, natomiast zestaw z wózkiem oferował miejsce dla drugiej osoby, ładunku lub karabinu maszynowego.
- Łączność najczęściej wymagała lekkiego albo średniego motocykla, takiego jak DKW NZ 350 czy BMW R 35.
- Rozpoznanie korzystało z maszyn szybkich i możliwie łatwych do ukrycia, często bez wózka.
- Transport wyposażenia uzasadniał użycie BMW R 12, NSU 601 OSL lub ciężkiego zestawu.
- Holowanie lekkiego działa albo przyczepy było zadaniem dla BMW R 75 i Zündappa KS 750.
- Jazda po błocie, piasku i śniegu wymagała napędu koła wózka, a nie tylko szerokiej opony.
Trzeba przy tym zachować proporcje. Nawet najlepszy motocykl z epoki nie był odpowiednikiem samochodu terenowego. Jego przewagą była możliwość przejazdu wąską drogą, niski profil i małe zużycie zasobów, ale ładowność, stabilność i ochrona załogi pozostawały ograniczone.
Jak rozpoznać model na zdjęciu lub w garażu
Identyfikację najlepiej zacząć od układu napędowego, a nie od emblematu na zbiorniku. Na fotografiach wojennych oznaczenia bywają niewidoczne, a wiele motocykli przemalowano lub wyposażono w części zamienne.
Przeczytaj również: Kawasaki VN 1600 - Wady, które musisz znać przed zakupem
Najważniejsze punkty identyfikacji
- Napęd koła wózka oznacza przede wszystkim BMW R 75 albo Zündappa KS 750. Zwykły wał napędowy tylnego koła nie wystarcza do takiej identyfikacji.
- Duży bokser i charakterystyczne cylindry po bokach sugerują BMW R 12, R 75 albo Zündappa KS 750, ale potrzebne są dodatkowe szczegóły.
- Jednocylindrowy silnik kieruje uwagę między innymi na BMW R 35 lub NSU 601 OSL.
- Silnik dwusuwowy i smukła sylwetka pasują do DKW NZ 350, choć na zdjęciu łatwo pomylić ją z innymi modelami DKW.
- Wsteczny bieg i terenowe przełożenia są mocną wskazówką przy rozpoznawaniu ciężkiego zestawu wojskowego.
Popularne określenie „Sahara” także bywa źródłem pomyłek. Nie oznacza osobnego modelu, tylko utrwaloną nazwę BMW R 75 używaną przez kolekcjonerów i pasjonatów. Przy ocenie konkretnego egzemplarza ważniejsze od nazwy są numery ramy i silnika, zgodność detali oraz dokumentowana historia.
Niemiecki motocykl nie zawsze oznacza niemiecką konstrukcję
Wehrmacht wykorzystywał również motocykle zdobyczne, między innymi francuskie i belgijskie. Dlatego fotografia motocykla w niemieckim malowaniu nie musi oznaczać, że pojazd zaprojektowano w Niemczech. Dla historyka lub kolekcjonera to różnica zasadnicza.
Podobny problem dotyczy powojennych motocykli radzieckich. M-72 i K-750 nawiązują do niemieckich konstrukcji bokserowych, ale nie są automatycznie oryginalnymi BMW R 71, R 75 ani Zündappami. Wiele współczesnych replik wykorzystuje nowe elementy, współczesne instalacje elektryczne i części produkowane po wojnie.
Nie przywiązywałbym też zbyt dużej wagi do samego lakieru. Szary kolor kojarzony z Wehrmachtem może być późniejszym odtworzeniem, a oryginalny motocykl mógł służyć w innym malowaniu lub zostać przemalowany przez kolejnego właściciela. Autentyczność buduje się z wielu drobnych dowodów, nie z jednego efektownego szczegółu.
Od którego modelu zacząć poznawanie wojskowej historii motocykli
Najlepszym punktem wyjścia jest porównanie BMW R 75 i Zündappa KS 750, bo na ich przykładzie widać, jak zmieniły się wymagania wobec motocykla wojskowego. Potem warto zestawić je z DKW NZ 350 i BMW R 12, aby zrozumieć, dlaczego armia potrzebowała wielu klas pojazdów zamiast jednego uniwersalnego modelu.
Moim zdaniem najważniejszy wniosek jest prosty. Te motocykle nie były wyłącznie symbolami niemieckiej techniki, lecz narzędziami podporządkowanymi łączności, transportowi i mobilności. Dopiero spojrzenie na ich konkretne zadania pozwala właściwie ocenić, dlaczego jedne miały napęd koła wózka, a inne musiały być przede wszystkim lekkie, proste i łatwe do szybkiej naprawy.
